Fort Filip: Opruimen zware verontreiniging én aanleg getijdennatuur ineen

Het lijkt een onmogelijke combinatie; weghalen van een tot 30 meter diepe zware vervuiling én het aanleggen van 20 hectares ondiepe intergetijdennatuur. Bij het Fort van Sint-Filips op de Scheldeoever nabij Antwerpen slaan De Vlaamse Waterweg NV en het Havenbedrijf Antwerpen de handen in elkaar om dit waar te maken. Door ‘smartsediment’, op een slimme manier gebruik maken van sediment uit de Schelde, kunnen beide opgaven in één keer worden gerealiseerd.

Fort Filip in havengebied Antwerpen

Historie

Fort van Sint-Filip is een dubbelfort; bovenop het fort uit de tijd van de Staats-Spaanse Linies (16e eeuw) is in de Napoleontische tijd een nieuw fort aangelegd. Het fort verloederde en werd in de jaren ‘50 tot en met ‘70 van de vorige eeuw zelfs gebruikt als stortplaats en verbrandingsoven voor zwaar verontreinigd afval uit de petrochemische industrie. De vervuiling reikt tot dertig meter diep. Om verdere besmetting van de omgeving te voorkomen (en wettelijke eisen) moet dit petrochemisch afval worden opgeruimd. Tegelijkertijd werd door Nederland en Vlaanderen in de Langetermijnvisie voor het Schelde-estuarium overeengekomen om de natuur in het Schelde-estuarium te versterken. In Vlaanderen is dit, naast de pijler veiligheid tegen overstromingen, een belangrijke pijler van het Sigmaplan. In totaal gaat het over bijna 2.000 ha getijdennatuur, waarvan 40 ha rond het Fort van Sint-Filip. Hiervan moet nog 20 ha aangelegd worden.

Wat is het plan?

Allereerst worden de vele duizenden kubieke meters vuil die in het fort opgeslagen zijn, verwijderd en als chemisch afval afgevoerd en verwerkt. Ook de vijver achter het fort is vervuild geraakt en moet gesaneerd worden. Om de vervuiling te isoleren, wordt rondom het fort een wand van folie en bentonietklei (een niet-waterdoorlatende kleisoort) aangelegd. Deze wand reikt tot in een dertig meter diepe kleilaag. Op het fort komt vervolgens ook een waterdichte laag en een 2 tot 5 meter hoge laag van schoon baggerzand, afkomstig uit de Schelde.

Baggerschepen op de Zeeschelde bij Antwerpen

Nieuwe natuur

Baggerzand wordt ook gebruikt voor de aanleg van nieuwe natuur. Smartsediment is immers bij uitstek natuurontwikkeling door slim inzetten van bagger uit de Schelde. Ter hoogte van het fort en in de bocht van de Schelde ligt nu al een natuurlijke nevengeul. Ecologisch heeft de huidige nevengeul niet bijzonder veel waarde. De stroomsnelheid is er te hoog om de geul geschikt te maken als paai- en opgroeigebied voor vis.

Profijt voor vogels op stelten

Om de natuurwaarden van en in de nevengeul te vergroten, wordt er dwars op de geul met bagger uit de Schelde en breukstenen als golfbreker een kribbe gemaakt waardoor de geul eenzijdig vrijwel gedicht wordt. De stroomsnelheid van het water in de geul wordt hierdoor zó laag dat zand en klei kunnen bezinken. De geul wordt steeds ondieper. Uiteindelijk ontstaat hierdoor een slik- en schorvlakte. Omdat dit proces vele jaren in beslag zou nemen, wordt de geul direct al met beschikbaar baggerzand uit de Schelde behoorlijk verondiept. Natuurlijke sedimentatie doet de rest. Een twintig hectares groot slik- en schorgebied ontstaat. Vogels, maar ook vissen, bodemdieren en getijden-vegetatie profiteren hiervan.

In het veld

De werkzaamheden worden ook aangegrepen om de cultuurhistorische waarde en beleefbaarheid van het fort te herstellen en te verbeteren. Door bovenop de afdeklaag op het fort nog extra baggerzand aan te brengen, worden de contouren van het fort herkenbaar gemaakt. De hele operatie start in 2019 en moet begin 2022 geklaard zijn.

Deel dit artikel